Rawka (zwana również Bolimówką), jest prawym dopływem Bzury o długości 97 km i powierzchni dorzecza 1192 km². Płynie przez Wzniesienia Łódzkie, Wysoczyznę Rawską i Równinę Łowicko-Błońską. (zdjęcia w galerii) i w galerii klubowej
Źródłowy odcinek rzeki składa się z dwóch strug, które łączą się w jedno koryto w okolicach Kochanowa (160 m n.p.m.), skąd Rawka płynie aż do Rawy Mazowieckiej zasadniczo w kierunku wschodnim, zataczając szeroko łuk na południe. Na tym odcinku koryto rzeki rozcina wysoczyznę morenową, wzniesioną w rejonie Kochanowa do 200 m n.p.m., a w pobliżu Rawy Mazowieckiej 178 m n.p.m., płynąc w dolinie wciętej w podłoże na głębokość 30-40 metrów. Po minięciu miasta Rawa Mazowiecka rzeka zmienia kierunek i płynie na północ, rozcinając równinę moreny dennej. W wyniku procesów denudacyjnych wykształciły się tu liczne boczne – krótkie, ale dość głębokie – dolinki o charakterze wąwozów, urozmaicające krajobraz zwłaszcza na odcinku do wsi Kamion. Dalej Rawka przepływa przez kompleks lasów Puszczy Bolimowskiej, a poniżej wsi Bolimów przez bezleśną wysoczyznę. Uchodzi do Bzury na wys. 78,0 m n.p.m. poniżej Kęszyc.
Średni spadek doliny w górnym biegu wynosi 4‰, a w dolnym 0,7‰, średni roczny przepływ przy ujściu wynosi 5,1 m³/s, maksymalna rozpiętość wahań stanów wody 2,8 m.
Wysoczyzna Rawska jest zbudowana z glin morenowych i ostańców żwirowych strefy moren czołowych stadiału Warty. Formy rzeźby zostały silnie zmodyfikowane przez procesy peryglacjalne, zachodzące w okresie ostatniego zlodowacenia. Z wysoczyzny spływają ku północy dopływy Bzury: Rawka, Sucha, Pisia, Utrata, ku wschodowi dopływ Wisły – Jeziorka, a na południe dopływ Pilicy – Mogielnica. Z wymienionych rzek tylko Rawka i Jeziorka są wykorzystywane do spływów kajakowych.
Dolina Rawki to zjawisko odosobnione na Mazowszu i niezwykłe w tej części kraju. Naturalny bieg koryta rzecznego o licznych meandrach i starorzeczach, wysepki i łachy w nurcie o zmiennej głębokości, zwarty kompleks Puszczy Bolimowskiej – czynią z samej rzeki i jej okolic malowniczy krajobraz, który w tej części kraju dochodzi do głosu wyjątkowo silnie. Z tego powodu od 1983 r. Rawka poddana została ochronie rezerwatowej na całej długości swojego biegu (blisko 90 km). Ochronie podlegają: rzeka oraz tereny pobrzeżne do 10 m w głąb lądu, wybrane starorzecza, torfowiska i podmokłe łąki oraz ujściowe odcinki trzech dopływów leśnych: Rokity, Korabiewki i Grabinki (łącznie 487 ha). Zasługują na to zasiedlające dolinę rzeczną zbiorowiska 540 gatunków roślin naczyniowych, w tym wiele rzadkich i chronionych, 360 gatunków glonów i 26 gatunków ryb. Krasnorosty, glony, raki i bobry bytujące w tym środowisku świadczą o czystej, właściwie natlenionej wodzie, a szereg roślin (rdestnica, rzęsa, turzyca) znanych jest z występowania w najpiękniejszych rzekach Polski – Krutyni i Czarnej Hańczy.
Przeciętny spadek doliny rzeki na szlaku kajakowym od Ośrodka Sportowego w Rawie Mazowieckiej do ujścia do Bzury wynosi 0,95‰.
Pierwotna nazwa rzeki Rawa jest pochodzenia praindoeuropejskiego i oznaczała wolno płynącą, bagnistą wodę. Od niej nazwano osadę, założoną w XVIII w. przez możny ród Rawitów, która na przestrzeni 800 lat swych dziejów była kasztelanią, stolicą województwa, a po ostatniej wojnie dwukrotnie (do 1974 i od 1999 r.) miastem powiatowym. Swój rozwój i znaczenie na przestrzeni dziejów zawdzięczała Rawa dawnemu traktowi handlowemu, łączącemu Ruś i Małopolskę przez Mazowsze z Pomorzem. Tędy Jagiełło wędrował z Krakowa pod Grunwald na początku lipca 1410 r. Tak pisał o tym Jan Dlugosz: „(...) We czwartek król polski Władysław rusza po śniadaniu z Wolborza z oddziałami i zastępami swoich wojsk. Pierwszy postój urządził w Lubochni, w piątek w Wysokienicach, w sobotę przybył do arcybiskupiej kopalni rudy żelaznej i do wielkiego stawu rybnego zwanego Sejmice (...)” Ówczesne Sejmice to dzisiejsza wieś Samice, w której pozostały resztki dawnego młyna. Wspomniana przez Długosza ruda żelazna to ruda darniowa, a jej występowanie w lesistej okolicy (drewno na opał) i przy bystrej wodzie, zdolnej poruszać młot mechaniczny – umożliwiło powstanie już w XV w. znacznych zakładów przetwórstwa żelaza. Ich istnienie potwierdza nazwa dawnej wsi Ruda, obecnie w granicach miasta Skierniewice. Nasza rzeka od XIII w. napędzała pracowicie drewniane koła wodne różnych zakładów przetwórczych, głównie młynów zbożowych, o czym świadczą pozostałości 12 z nich (w różnym stanie zaniku lub rozkładu) na odcinku od Rawy Mazowieckiej do Kęszyc.
Wojska króla Jagiełły powędrowały dalej lasami przez Sochaczew i Brochów do Kromnowa w Puszczy Kampinoskiej, gdzie po specjalnie zbudowanym moście przeszły przez Wisłę do Czerwińska. Niestety następne armie przechodzące tymi terenami to armie najeźdźców – jak szwedzka lub okupantów – jak rosyjska czy niemiecka, które siały tylko grabież i zniszczenie. W 1914 r. Rosjanie zatrzymali na linii Rawki i dolnej Bzury ofensywę niemiecką, by przez następne pół roku toczyć w okolicy jedne z cięższych walk pozycyjnych I wojny światowej. Krwawe boje, po których pozostały liczne, najczęściej zaniedbane dzisiaj cmentarze. prowadzono przy użyciu m. in. gazów trujących. W centrum Bolimowa wisi pomalowany na czerwono jeden ze zbiorników po chlorze z tego okresu, który służył przez wiele lat miejscowej straży pożarnej jako gong alarmowy.
Rozciągnięta po obu stronach rzeki Puszcza Bolimowska o powierzchni dochodzącej do 10 tysięcy ha to współcześnie największy po Puszczy Kampinoskiej zwarty obszar leśny w okolicach Warszawy. Jej nazwa pochodzi od wspomnianej wsi gminnej Bolimów, niegdyś tętniącego życiem miasta Bolemow. Były tu jeszcze w XVI w. spore obszary leśne, znaczące w gospodarce kraju, znane jako tereny łowów królewskich, bogate w drewno, zwierzynę i barcie pszczele – źródło utrzymania dla wielu mieszkańców tych okolic. Dość wspomnieć, że posiadający od 1370 r. prawa miejskie Bolimów miał w II połowie XVI w. ratusz, trzy kościoły, ponad 300 domów i młyn wodny o 5 kołach (!), napędzających folusz i jedną z największych w ówczesnej Polsce pił tartacznych, a miejscowość liczyła ponad dwa razy tyle ludności, co obecnie. Od ich rozlicznych zajęć pochodzą miejscowe nazwy: Ruda, Budy Grabskie, Bartniki, Bednary, Kopanicha, Smolarnia i inne. Lasy zamieszkiwało sporo ludzi najętych do wyrębu drzew, gnieżdżących się w lichych chatkach typu szałasowego, często zagłębionych w ziemię, zwanych „budami” (częsta nazwa leśnych wsi w Polsce). Nadmierna eksploatacja naturalnych bogactw doprowadziła z czasem do zupełnego zaniku sąsiednich puszcz: Korabiewskiej i Jaktorowskiej. W tej drugiej jeszcze w 1627 r. polowano na ostatniego na ziemiach polskich tura.
Obecnie okolice te przeżywają swoją drugą młodość. W 1988 r. powołano do życia Bolimowski Park Krajobrazowy, którego najcenniejsze przyrodniczo fragmenty są chronione w rezerwatach przyrody. Starania człowieka doceniły bobry, które introdukowane w połowie lat osiemdziesiątych rozmnożyły się już po dziesięciu latach niepomiernie i – zwalając ku utrapieniu kajakarzy kolejne drzewa – powędrowały w górę rzeki (na szczęście Zakłady Mięsne położą kres ich niepohamowanej ekspansji!). Te wodne zwierzęta żeremi prawie wcale tutaj nie budują, zamieszkując w norach drążonych w stromych, skarpowych brzegach. Zwyczaje te jakby przejęły od borsuków, nocnych drapieżników polujących na gryzonie i małe ssaki, nory których połączone długimi korytarzami można spotkać dalej od rzeki na stokach zalesionej krawędzi doliny. Również największy z dziko żyjących mieszkańców naszych lasów – dochodzący do 500 kg wagi i prawie dwóch metrów wysokości łoś – przywędrował w ostatnich latach z Puszczy Kampinoskiej na zabagnione starorzecza doliny Rawki, znajdując widocznie na nich dogodne do bytowania warunki.
Szczegółowy opis szlaku kajakowego - będzie niebawem nowy autorski opis Ambera
97,0 Początek rzeki
88,0 (5,5) Most drogi z Jeżowa
82,5 (2,0) l Kochanów, mld przy kościele
80,5 (1,5) p Gutkowice, mld; niżej po p ujście potoku [156,5 m npm]
79,0 (1,8) Józefin, mld z Głuchowa do Żelechlinka, jaz młyna
77,2 (2,3) p Wola Naropińska, mld
74,9 (2,5) p Łochów, mld
72,4 (3,2) l Byliny, mld; po p stawy hodowlane
69,2 (0,8) l Boguszyce Duże, mld
68,4 (1,1) p Ujście Krzemionki [140,6 m npm]
67,3 (0,7) Początek sztucznego zalewu wodnego „Tatar” o długości 2 km
66,6 (1,4) p Budynek dawnego młyna i mld, dzielący zalew na dwie części. Wpływamy na część rekreacyjną z przystanią, kąpieliskiem i wypożyczalnią sprzętu wodnego, położoną w granicach adm. miasta. Po p zabudowania OSiR-u z hotelem (tel.: 0-46 814 46 44) i polem namiotowym; obok hala sportowa.
65,2 (0,8) pl RAWA MAZOWIECKA, zapora z MEW, przenoska z p 150 m. [140,0 m n.p.m.]
64,4 (0,4) R. M., most ul. Fawornej, za nim tereny parku miejskiego z mostem dla pieszych.
64,0 (1,1) R. M., centrum miasta, most ulicy Łowickiej, przez który prowadzi droga nr 72 z Warszawy do łodzi przez Brzeziny; za nim po p ujście Rylki, w widłach której leży ocalała baszta, mieszcząca Muzeum Ziemi Rawskiej – pozostałość zamku Książąt Mazowieckich z XIV w. (obok stadion piłkarski). Niżej po l ogródki działkowe, a po p nowe osiedle mieszkaniowe „Zamkowa Wola”, połozone na Sójczym Wzgórzu [133,5 m npm]
62,9 (2,1) Most nieczynnej kolejowej linii wąskotorowej, prowadzącej z Białej Rawskiej do Skierniewic; niżej po p tereny Zakładów Mięsnych oraz ujście z oczyszczalni ścieków
60,8 (2,6) p Żydomice (180 mk)
58,2 (2,3) Mostek na lokalnej drodze
55,9 (0,6) l Kurzeszyn (330 mk), mld do Kurzeszyna Starego (po p), pod nim jaz młyński, przenoska z l 60 m
55,3 (1,4) p Kurzeszynek
53,9 (0,4) l Wołucza (350 mk), mld
53,5 (2,0) p Ujście Białki [125,4 m npm)
51,5 (1,1) l Nowy Dwór (170 mk), rozgałęzienie rzeki (?), płynąć p korytem
50,4 (3,0) l Nowy Dwór, mld do Rduczy
47,4 (2,4) l Stara Rawa (280 mk), oddalona 500 m od brzegu; bród przez rzekę [120,2 m npm]
45,0 (0,4) l Młyn „Wiktorowiczówka” przed Doleckiem, przenoska z l 50 m
44,6 (4,4) p Doleck (140 mk), mld. Wkraczamy na tereny Bolimowskiego Parku Krajobrazowego; z prawej strony rzeki rozpoczynają się lasy Puszczy Bolimowskiej.
40,2 (0,2) l Suliszew, jaz młyna, rozlewisko, przenoska z l 30 m; niżej po p ujście Chojnatki
40,0 (2,0) l Suliszew (150 mk), mld, prowadzącej przez las do Wycześniaka (polecane noclegi – 1,5 km dalej)
38,0 (2,3) p Parking przy drodze nr 70, prowadzącej od Szosy Katowickiej (Wola Pękoszewska) przez Skierniewice do Łowicza, z którego droga ziemna prowadzi nad brzeg rzeki; w p 500 m do hotelu przy drodze i 1,5 km do Wycześniaka
35,7 (2,8) l Kamion (440 mk), md nr 70; dawny młyn zlikwidowano, koryto rzeki przywrócono do dawnego stanu, a na terenie młyna powstała kolonia domków letniskowych ze starorzeczem po dawnej młynówce [111,0 m npm]
32,9 (2,2) l Samice (310 mk), próg po dawnym młynie
30,7 (0,9) l Rawka, dawniej wieś, obecnie dzielnica Skierniewic; mk linii Skierniewice – Pilawa, za mostem po p OW z kładką przez rzekę dla pieszych
29,8 (0,9) L Rawka, mk linii Skierniewice –Warszawa, po l stacja PKP Rawka”, po p pomnik
28,9 (2,0) l Ruda, dawniej wieś, obecnie dzielnica Skierniewic; most ul. warszawskiej, którym przebiega droga do Puszczy Mariańskiej, pod nim próg dawnego młyna [102,5 m npm] Dalszy odcinek rzeki prowadzi terenami Puszczy Bolimowskiej i jest kręty, zadrzewiony, zakrzaczony etc
26,9 (1,2) p Budy Grabskie, siedziba władz Parku Krajobrazowego. Dawny kamping PTTK, obecnie OW „Sosenka”, pomnik, podstacja elektryczna. W zabudowaniach Centrum Edukacji Ekologicznej możliwe noclegi (tel.: 0-46 833 70 99); Inne telefony: 0-46 833 14 20; 0-46 833 14 93; 0-46 833 14 01.
25,7 (0,2) Mld, pod nim rozmyty próg wodny
25,5 (1,2) p Ujście Rokity
24,3 (1,5) pl Budy Grabskie (100 mk), mld; za mostem ośrodek jeździecki
22,8 (3,0) p Ujście Korabiewki pod leżącą na skraju puszczy osadą Grabie
19,8 (0,3) p Ujście Parowej
19,5 (1,7) l Poddębie, łąki na leśnej polanie, którymi biegnie droga do wsi Ziemiary, skąd można dostać się do Bolimowa drogą nr 705 (biegnie przez Puszczę Bolimowską od Skierniewic do Sochaczewa)
17,8 (1,6) p Joachimów – Mogiły, początek licznej kolonii domków letniskowych
16,2 (2,7) p J. – M., OW Polskiego Radia; koryto rzeki opuszcza Puszczę Bolimowską
13,5 (1,2) Mostek (planowany przebieg autostrady Poznań – Warszawa)
12,3 (0,5) p Krasnów (obecnie część wsi Bolimów), OW
11,8 (0,4) l Bolimów (900 mk), duża wieś gminna, leżąca w odl. 700 m od rzeki
p Krasnów, md nr 705 Skierniewice – Sochaczew
11,4 (0,3) p Bolimowska Wieś (120 mk), mld
11,1 (2,8) p B. W., mld do młyna; po p droga nr 705
8,3 (0,7) l Podsokołów (130 mk), leżący przy drodze do Bolimowa; przed nami rozgałęzienie koryta – płynąć lewą odnogą
7,6 (4,8) l Sokołów (120 mk), jaz MEW z małym rozlewiskiem, przenoska z l 50 m; zejście odnóg 100 m poniżej
2,8 (0,8) Most linii kolejowej Łowicz – Warszawa; niżej rozlewisko po młynie, płynąć p odnogą (w l stopień wodny) – przenoska przez jaz z p 20 m
2,0 (2,0) p Kęszyce (280 mk), mld
0,0 Ujście Rawki lewą odnogą (w p jaz) do Bzury w 43,0 km naprzeciw wsi Patoki [78,0 m npm]
Bibliografia
Literatura
Atlas hydrologiczny Polski, 1986. IMiGW, Warszawa
Długość i kilometraż wybranych rzek Polski, 1978. IMiGW, Warszawa, maszynopis.
Hauser J., 1988. Szlak emocji, Gościniec
Heinrich A., 1935. Szlaki wodne Polski, Gł. Ks. Wojskowa, Warszawa, wyd. II
Hertz L., 1991. Puszcza Bolimowska, Wyd. GŁOS, Warszawa
Jastrzębski B., 1960. Turystyczne szlaki wodne Polski, SiT, Warszawa.
Kondracki J., 1998. Geografia regionalna Polski. PWN, Warszawa.
Kozerawski S., 1992. Rzeko szalona, kajaków nie tratuj..., Poznaj Swój Kraj
Kuran J., Czajkowski S., 1953. Kajakiem po rzekach Mazowsza, SiT, Warszawa.
Lityński M., 1996. Rawka – podwarszawska niespodzianka, w: 100 najpiękniejszych krajobrazów Polski, pr. zb., Wyd. Grupa Image, Warszawa
Rospond S., 1984. Słownik etymologiczny miast i gmin PRL. Ossolineum, Wrocław.
Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, 1998. PWN, Warszawa, wyd. III.
Szczęśniak J., 2000. Nad Rawką w Puszczy Bolimowskiej, w: Perły za progiem, pr. zb., Wyd. PrePress, Warszawa
Mapy
Mapa Topograficzna Polski 1: 100 000, wydanie turystyczne. WZKart., Warszawa 1995
ark.: Łódź (M-34-3/4); Skierniewice (M-34-5/6); Warszawa Zachód (N-34-137/138)
Mapa Topograficzna Polski 1:50 000, układ „1965” GUGiK, PPG-K, Warszawa, 1974.
ark.: 123.1 Koluszki; 123.2 Rawa Mazowiecka; 113.1 Łowicz; 113.2 Żyrardów; 113.4 Mszczonów
Mapa Topograficzna Polski 1:50 000, układ 1942, Gł. Geodeta Kraju, Warszawa, 1995
ark.: Rawa Maz.-Wschód (M-34-5-D); Puszcza Mariańska (M-34-5-B); Skierniewice (M-34-5-A); Bolimów (N-34-137-C)
Mapa Topograficzna Polski 1: 25 000, układ 1942, stan z 1994 r., różne arkusze.
Mapa Krajoznawcza Polski 1:300 000, PPWK, Warszawa 1994, cz. 3.
Okolice Warszawy, mapa topograficzno-turystyczna w skali 1: 50 000. WZKart, Warszawa, 2000 (do pomiarów GPS).
Okolice Warszawy, mapa turystyczna 1:100 000. PPW-K, Warszawa, 2000.
Rawa Mazowiecka, 2001. Plan miasta w skali 1:10 000, Wyd. Ilustrator, Kraków
Skierniewice, 1992. Plan miasta w skali 1: 15 000, Wyd. JOKART, Warszawa
Ziemia Łowicka, 1990. Mapa turystyczna w skali 1:90 000, Wyd. PPWK, Warszawa
